Podczas dwudniowego spotkania uczestnicy mieli okazję wysłuchać interesujących prelekcji oraz skorzystać z indywidualnych konsultacji ze specjalistami. Wśród poruszanych tematów znalazły się m.in.: sprawozdawczość i dane badawcze a także ewaluacja dyscyplin naukowych, w tym integracja z systemami ministerialnymi oraz tworzenie otwartych repozytoriów danych badawczych. Przedstawiono też roadmapę dalszego rozwoju systemu Omega-PSIR. Uczestnicy mieli również okazję zwiedzić Muzeum Uniwersytetu Opolskiego oraz Muzeum Polskiej Piosenki.

Wydarzenie zostało zorganizowane przez Uniwersytet Opolski i Politechnikę Warszawską oraz firmę Sages. Opiekunem tegorocznej edycji była Biblioteka Uniwersytetu Opolskiego. Więcej szczegółów można poznać =>TUTAJ.

Dziękujemy wszystkim uczestnikom za obecność i aktywny udział w wydarzeniu! I już zapraszamy do udziału w przyszłorocznej edycji, która odbędzie się w Poznaniu.

Zachęcamy do obejrzenia bogatej fotorelacji z Dni Użytkowników systemu Omega-PSIR.
Zdjęcia: Piotr Kasprzyk z Działu Systemów Informatycznych i Zbiorów Elektronicznych.

Bazy danych

Czasopisma elektroniczne

Książki elektroniczne

Bazy testowe

Academica

Wirtualna Biblioteka Nauki

Biblioteka Nauki

Lista A-Z

Katalogi:

• Katalog – Archiwum Rodła
• Biblioteka Narodowa
• Library Of Congress Online Catalog
• The British Library Catalogue
• Karo
• Nukat
• Worldcat
• KVK – Karlsruher Virtueller Katalog
• Fidkar
• Federacja Bibliotek Cyfrowych

 Fostering Outreach within European Regions, Transnational Higher Education and Mobility

Siedem uniwersytetów – mających za sobą wspólne doświadczenia w projektach akademickich, a także szerokie, globalne i europejskie partnerstwa – połączyło siły i, dzieląc się sieciami, utworzyło FORTHEM – stałe, wielostronne środowisko współpracy o europejskim zasięgu. Podmioty te wspólnie zdobyły prestiżowy grant w procedurze konkursowej programu Erasmus +. Sojusz ustanowiono we wrześniu 2019 r., a w styczniu 2021 roku siedmiu rektorów, w tym prof. Marek Masnyk z UO, podpisało uzgodniony Statut. Powstały sojusz obejmował uniwersytety z Europy Północnej (Ryga i Jyväskylä), Europy Środkowo-wschodniej (Opole), Europy Zachodniej (Moguncja i Dijon) oraz Europy Południowej (Walencja i Palermo). Do tego grona dołączyły niedawno uniwersytet z Norwegii (Agder) i Rumunii (Sibiu). Są tu więc przedstawiciele różnych krajów, języków jak i systemów edukacyjnych, tworzący wielokulturowy uniwersytet.

Złożone z multidyscyplinarnych publicznych uniwersytetów badawczych, konsorcjum FORTHEM odchodzi od przedmiotowych dwustronnych umów o mobilności Erasmusa i trójstronnych projektów edukacyjnych. Stawia na ogólnouczelniane umowy o mobilności i wielostronnej współpracy w obrębie edukacji i działań informacyjnych. Ów Uniwersytet Europejski to nowa sieć instytucji dynamicznych oraz elastycznych, co umożliwia testowanie innowacyjnych form współpracy.

Nakreślony plan uwzględnia powstanie ogólnoeuropejskiego żywego laboratorium i integracyjnego europejskiego uniwersytetu. Służą temu: wsparcie działań informacyjnych w regionach europejskich, transnarodowe szkolnictwo wyższe i mobilność – w oparciu o wartości wyznawane przez członków FORTHEM – edukacja dla ludzi o otwartych umysłach i demokratycznych postawach. Realizacja wizji edukacyjnej to ciągły proces, który już wykracza poza okres finansowania w 2022 roku, stawiając przed sobą kamienie milowe na kolejne trzy lata, m.in.:

• transnarodowa strategia szkolnictwa wyższego
• osiągnięcie 50% innowacyjnej mobilności studentów
• cztery kolejne wspólne programy studiów
• FORTHEM Digital Academy z kursami online, uczeniem się w tandemie i korepetycjami
• FORTHEM Labs w 7 obszarach badawczych
• wspólne doradztwo zawodowe

Rezultaty prac sojuszu są coraz szerzej rozpowszechniane, zwłaszcza dzięki licznym grupom absolwentów, jacy skorzystali z działań FORTHEM, w tym: nauczycielom, naukowcom, menadżerom biznesu oraz specjalistom ds. komunikacji i mediów.

… do szczegółu – czyli FIT FORTHEM

 Fostering Institutional Transformation of R&I Policies in European Universities

Dzięki finansowaniu z programu badań i innowacji Horyzont 2020 Unii Europejskiej, w styczniu 2021 roku oficjalnie zainaugurowano projekt FIT FORTHEM. Jest on wielodyscyplinowym, strukturalnym projektem sojuszu FORTHEM, skierowanym na profesjonalizację kadry i integrację uniwersytetów partnerskich. Wśród gości wydarzenia znaleźli się Charles de Chefdebien przedstawiciel grantodawcy –  Komisji Europejskiej i Stijn Delaure z Dyrektoriatu Generalnego Badań i Rozwoju. Zadanie otwarcia wzięli na siebie koordynatorzy projektów FORTHEM – Prof. Dr. Stephan Jolie oraz FIT FORTHEM – Prof. Dr. Stefan Müller-Stach. Uczestnicy zajęli się wizją zarządzania i realizacji projektu, który oparto na siedmiu pakietach (work packages – WP):

WP 1. zarządzanie projektem, danymi i dokumentacją (lider JGU)
WP 2. uwrażliwienie międzykulturowe i profesjonalizacja w zarządzaniu nauką i innowacjami (lider JGU)
WP 3. uwspólnienie agendy badawczo-rozwojowej dla sojuszu (lider UVEG)
WP 4. połączenie i udostępnianie zasobów (lider UNIPA)
WP 5. “żywe” pracownie na rzecz nauki dla społeczeństwa (lider JYU)
WP 6. wspólne wirtualne biuro polityki naukowej i obsługi grantowej (lider UB)
WP 7. upowszechnianie wyników badań i komunikacja (lider UO)

Poszczególne pakiety pokrywają się ze strukturą projektu.

FIT FORTHEM (Fostering Institutional Transformation of R&I Policies in European Universities)

Projekt FIT FORTHEM umożliwia konsorcjum FORTHEM wypracowanie wspólnych polityk badawczych i rozwojowych, przede wszystkim wobec strategicznych kierunków badań i otwartej nauki (ang. open science). Kontynuowane są przedsięwzięcia badawcze interdyscyplinarnych pracowni zawiązanych w ramach FORTHEM, wzmacniana jest integracja centrów badawczych. Partnerskie uczelnie dzielą się najlepszymi praktykami w sektorze badań i innowacji oraz ulepszają dostępność swojej infrastruktury i zasobów dla partnerów. Pozwala to pokonywać bariery wynikające z lokalnych ograniczeń, ułatwia rozwój zawodowy pracowników nauki i pomaga zarządzającym nauką na wydziałach podejmować decyzje o strategii rozwoju.

Współpraca w ramach FIT FORTHEM dotyczy również tworzenia wirtualnych biur wsparcia eksperckiego w projektowaniu międzynarodowych badań oraz w przygotowywaniu wspólnych wniosków grantowych w programach europejskich. Dostrzega się możliwość, by badania pilotażowe jak i projekty odpowiadały na potrzeby środowiska społecznego i gospodarczego oraz uwzględniały współpracę z przedsiębiorstwami przy innowacyjnych rozwiązaniach. Wdrażane są szkolenia w zakresie zarządzania projektami badawczymi, planowania strategicznego czy komunikacji naukowej.

Rola Uniwersytetu Opolskiego i udział Biblioteki UO w projekcie FIT FORTHEM

Koordynacją projektu na Uniwersytecie Opolskim zajmują się: prof. UO dr hab. Katarzyna Molek-Kozakowska z Instytutu Językoznawstwa oraz dr Barbara Curyło z Instytutu Nauk o Polityce i Administracji. Delegatami UO do General Assembly FIT FORTHEM są: prof. dr hab. Jacek Lipok – Prorektor ds. Nauki, mgr Jarosław Kubiak – Dyrektor Biura Nauki i Obsługi Projektów oraz Żaneta Niemczyk – Przedstawicielka Samorządu Studenckiego. Należy wspomnieć, iż na konwencji podsumowującej pierwszy rok działalności, reprezentanci uniwersytetów partnerskich wybrali prof. Jacka Lipoka na stanowisko wiceprzewodniczącego General Assembly FIT FORTHEM – organu monitorującego działania w projekcie.

Uniwersytet Opolski koordynuje politykę informacyjną projektu, ale też współpracuje z partnerami we wszystkich obszarach. Skuteczność przełożyła się na pozytywne przyjęcie raportów z pierwszego roku działalności przez przedstawicielkę European Research Executive Agency – Rinske van den Berg. Równocześnie nasz uniwersytet został gospodarzem międzynarodowej konferencji FIT FORTHEM zorganizowanej w połowie 2022 r. Jej celem – na półmetku funkcjonowania – była promocja wspólnych działań i omówienie planów współpracy na kolejne lata.

Warto w tym miejscu przedstawić strukturę projektu w obrębie Uniwersytetu Opolskiego. Nietrudno dostrzec, iż w projekt zaangażowana jest Biblioteka UO, która w osobie Pani wicedyrektor koordynuje pakiet WP4.
WP1 Biuro Nauki i Obsługi Projektów
WP2 prof. UO dr hab. Katarzyna Molek-Kozakowska
WP3 prof. UO dr hab. inż. Dominika Malchar-Michalska
WP4 mgr Dorota Wierzbicka-Próchniak, Biblioteka Główna
WP5 dr Magdalena Szyszka, dr inż. Iwona Pisz, Uniwersyteckie Centrum Transferu Wiedzy i Technologii
WP6 dr Barbara Curyło
WP7 prof. UO dr hab. Katarzyna Molek-Kozakowska, WP7 Leader

Do zadań koordynatora WP4 na poziomie UO należą przede wszystkim:
• uczestnictwo w pracach międzynarodowego zespołu WP4,
• analiza wymagań repozytoriów instytucjonalnych i planu interoperacyjności ze strony UO,
• analiza czynników ze strony UO umożliwiających wirtualny dostęp do struktur badawczych,
• przygotowania materiałów ze strony UO do wspólnego strategicznego planu działania FIT FORTHEM dotyczącego zasad dzielenia się zasobami badawczymi,
• pogłębianie współpracy między partnerami sojuszu w obszarze digitalizacji.

FIT FORTHEM na półmetku

Finansowany z funduszu Horyzont 2020 trzyletni projekt FIT FORTHEM, na półmetku działalności mógł pochwalić się wieloma sukcesami. Pomyślnie przebiega realizacja wspólnych prac w kierunku transformacji organizacyjnej, mającej na celu tworzenie zintegrowanego Uniwersytetu Europejskiego. W początkowym okresie głównie zbierano dane i informacje z każdej instytucji i opracowywano wspólne plany. Porównywano także dobre praktyki i wiodące orientacje badawcze. Projekt wspiera uczelnie w zakresie umiędzynarodowienia badań, komunikacji naukowej, otwartej nauki, kapitału ludzkiego, dostępu do zasobów infrastrukturalnych partnerów oraz współpracy między badaczami, z otoczeniem uczelni, jak też na rzecz regionów.

Poszerzyła się lista członków. Nasza uczelnia wchodzi w skład konsorcjum FORTHEM liczącego 218 tys. studentów. Jak wspomniano, pierwotnie w skład sojuszu wchodziło siedem uniwersytetów: liderem jest Johannes Gutenberg Universität Mainz (Niemcy), a partnerami: Uniwersytet Opolski, Université de Bourgogne (Francja), Jyväskylän yliopisto (Finlandia), Università degli Studi di Palermo (Włochy), Latvijas Universitāte (Łotwa), Universitat de València (Hiszpania). Do konsorcjum dołączyły dwa kolejne – Uniwersytet Agder (Norwegia) i Uniwersytet „Lucian Blaga” w Sibiu (Rumunia).

Na wspomnianej konferencji, podsumowującej połowę działalności projektu FIT FORTHEM, spotkali się przedstawiciele uczelni członkowskich, odpowiedzialni za obszar badawczy w uniwersytetach konsorcjum, zespoły projektowe i osoby uczestniczące w licznych działaniach Sojuszu FORTHEM i FIT FORTHEM. W sali widowiskowej Studenckiego Centrum Kultury zgromadzonych gości powitał prof. Stefan Müller-Stach, wiceprezydent Uniwersytetu Johana Gutenberga w Moguncji, reprezentujący koordynatora projektu. Do powitania i podziękowań dołączył też prof. dr hab. Jacek Lipok, prorektor ds. nauki, który życzył uczestnikom dobrych rozmów i efektywnej pracy, by sprostać stojącym przed nami wyzwaniom przyszłości. Z kolei rektor prof. dr hab. Marek Masnyk podkreślił w swym wystąpieniu dumę i radość z udziału Uniwersytetu Opolskiego w programach FORTHEM i FIT FORTHEM. Wyraził także nadzieję, iż okres, który jest przed nami, będzie równie owocny jak ten miniony. Zaś następnego dnia konferencji podpisał w imieniu UO deklarację poparcia Europejskiej Karty Naukowca i Europejskiego Kodeksu Rekrutacji Naukowców.

Tekst: Marcin Podolan z Działu Systemów Informatycznych i Zbiorów Elektronicznych

Omega-PSIR to system, który w Uniwersytecie Opolskim oraz w 47 innych uczelniach w kraju służy do zarządzania bazami wiedzy.

Tegoroczna dwudniowa edycja Dni Użytkowników systemu Omega-PSIR jest skierowana do władz i pracowników ponad 45 bibliotek uczelni wyższych oraz instytucji naukowych. Spotkanie będzie poświęcone m.in. takim zagadnieniom, jak sprawozdawczość do systemów ministerialnych POL-on i PBN oraz dane badawcze. Zostanie także przedstawiona roadmapa dla Omegi-PSIR i przeprowadzone będą praktyczne warsztaty dotyczące korzystania z systemu.
Zaraz po oficjalnym otwarciu jako pierwsza wystąpi Dyrektor Biblioteki Uniwersytetu Opolskiego Danuta Szewczyk-Kłos z tematem „Makrokorzyści z mikrowspółpracy na rzecz użytkowników systemu”. Omawiana będzie rola Grupy Użytkowników w funkcjonowaniu i rozwoju systemu Omega-PSIR. Dodatkowym wkładem Biblioteki UO będą konsultacje. Przy kilku przygotowanych „stolikach tematycznych” chętni będą mogli zasięgnąć porad od doświadczonych użytkowników. Konsultantem w obszarze sprawozdawczości dorobku publikacyjnego do bazy PBN będzie Ewelina Pisarek, kierownik Działu Bazy Wiedzy i Analiz Bibliometrycznych Biblioteki UO.

Program Dni Użytkowników Omegi-PSIR

Wydarzenie zostało objęte patronatem honorowym przez JMR Rektora UG. Organizatorzy:

Baza jest autorskim pomysłem mgr. farm. Zbigniewa Skotnickiego, pracownika Biblioteki UO, a jednocześnie farmaceuty, medioznawcy, eksperta w dziedzinie bibliografii dotyczącej historii światowych publikacji z zakresu farmakognozji, botaniki farmaceutycznej, ziołolecznictwa i zielarstwa oraz konsultanta wydawnictw. Podjęta przez niego inicjatywa wynika z chęci uzupełnienia i poszerzenia bazy literaturowej w języku polskim z zakresu fitoterapii i zielarstwa. Geneza projektu sięga lat 90. ubiegłego wieku. Wówczas narodziło się przekonanie o przydatności takiego narzędzia; powstał zarys konstrukcji, zbierano materiały. Od 2007 roku prace przybrały zaawansowaną postać. W oparciu o oprogramowanie ACCESS powstała baza o unikalnej strukturze. Zależności w bazie danych ilustruje przytoczony poniżej przykład.

W oparciu o dane zawarte w bazie ukazała się publikacja o charakterze naukowym pt. „Leksykon naturalnych surowców leczniczych”* – pierwsza w piśmiennictwie światowym praca prezentująca w jednym miejscu 793 surowce lecznicze pochodzenia naturalnego z prawie 900 gatunków roślin, 23 gatunków zwierząt i 12 minerałów stosowanych w medycynie zachodniej, ajurwedzie  i medycynie chińskiej. W trakcie opracowywania Leksykonu korzystano ze wszystkich wydań Farmakopei Polskiej od FP II (1937 r.) do FP XII (2020 r.) – przede wszystkim z informacji o ustalaniu dawkowania i poprawnego nazewnictwa. Dla surowców wspólnych z innymi systemami medycznymi oraz stosowanych tylko przez nie, podano sposoby dawkowania i podstawowe wskazania zamieszczone w aktualnie obowiązujących farmakopeach Chin, Indii, Japonii i Korei Południowej. Hasła zawierają również informacje o cechach surowców podanych w określeniach specyficznych dla danego systemu medycznego. Punktem odniesienia w opracowywaniu części bazy dotyczącej systematyki i nazewnictwa roślin naczyniowych, był Indeks Kewensis oraz World Flora Online. Natomiast dla glonów była to AlgaeBase, dla grzybów – Species Fungorum CABI databases, a dla porostów – Consortium of North American Lichen Herbaria. 

Baza obejmuje 13 000 surowców leczniczych, w tym dokładnie opracowanych jest ponad 4 tysiące substancji pochodzących z ponad 10 000 gatunków roślin i zwierząt. Szczegółowo sporządzono także dane na temat ponad 100 minerałów, jak np. bursztyn, ropa naftowa i jej pochodne, wody mineralne, a nawet skamieliny zwierząt, stosowane w innych systemach medycznych. Właściwości, działanie i zastosowanie ziół rejestrowane jest przede wszystkim przy użyciu terminologii naukowej, wzbogaconej o wszystkie cechy, jakie nadają im medycyny orientalne. Są one, co należy podkreślić, zamieszczone w oficjalnych farmakopeach m.in. Indii, Chin czy Korei Południowej. Takie ujęcie ogromnego zbioru danych daje unikalną możliwość poszukiwania i badania zależności, podobieństw oraz różnic pomiędzy systemami medycznymi i ich spojrzeniem na zdrowie człowieka.

Informacje o zastosowaniu

W skład bazy wchodzi ponad 100 tabel powiązanych relacjami, co pozwala filtrować zawartość i tworzyć kwerendy, dzięki czemu baza Materia Medica Opoliensis posiada przede wszystkim aspekt praktyczny: jest bazą wynikową, która nie tyle kieruje do źródła, co do konkretnej informacji. Dla przykładu: w tabeli zawierającej jednostki chorobowe jest obecnie 2568 chorób lub syndromów. To pozwoliło uzyskać ponad 38 700 wskazań do zastosowania konkretnych gatunków z podaniem najwłaściwszego surowca oraz sposobu i formy aplikacji. Choroby opisywane są poprzez ich objawy, a także wyniki badań laboratoryjnych oraz czynniki etiologiczne. Ustalane są też wzajemne relacje pomiędzy chorobami reprezentowanymi przez różne systemy medyczne oraz aktywności farmakologiczne.

W obrębie MMO znajduje się dodatkowo baza, również autorstwa Z. Skotnickiego, gromadząca większościowy dorobek polskiej prasy zielarskiej XX i XXI w. Używając terminologii medioznawczej: zakodowano i przeprowadzono analizę ponad 8550 artykułów, jakie pojawiły się w „Wiadomościach Zielarskich”, jedynym miesięczniku w języku polskim o takiej tematyce, ukazującym się w latach 1956-2002. Dzięki analizie poszerzonej o kontekst artykułów i bardzo szczegółowe badanie zawartości merytorycznej, w jednym miejscu dostępna jest wiedza zgromadzona w „Wiadomościach” na przestrzeni 45 lat. Planowane jest wprowadzenie do Bazy informacji o artykułach opublikowanych w „Herba Polonica”, „Postępach Fitoterapii”, „Farmacji Polskiej” i innych periodykach naukowych.

Niemniej MMO nie ogranicza się do funkcji bazy bibliograficznej i wynikowej, ale spełnia też rolę narzędzia badawczego. Dane w niej zawarte pozwalają tworzyć powiązania między opisami objawów (symptomów) i dolegliwości, a wiadomościami bibliograficznymi (artykuły, publikacje), jak również stwarzają podstawy do wykonywania analiz porównawczych pomiędzy wybranymi systemami medycznymi. Jeżeli zaś chodzi o wyniki w wyszukiwaniu jednostek chorobowych: również tu można zastosować filtrowanie, np. ograniczające rezultaty do wybranego systemu medycznego. Istotne jest także odróżnienie wskazań popartych naukowo i utrwalonych obserwacjami w praktyce leczniczej od zaleceń etnomedycznych czy historycznych. Otwiera to kolejny obszar badań z zakresu historii medycyny, etnografii czy etymologii nazw ziół, chorób i leków.

Relacyjność Bazy daje wiele praktycznych możliwości. Dotychczas zarejestrowano ponad 1900 mieszanek ziołowych, nie tylko farmakopealnych, ale również zapisanych w oficjalnych receptariuszach, opracowaniach kierowanych do lekarzy oraz publikacjach uznanych polskich fitoterapeutów, jak lekarze zakonu Bonifratrów, o. C. Klimuszko czy o. G. Sroka. Aparat Bazy pozwala dokonać analizy pod kątem potencjalnego działania i zastosowania, interakcji oraz działań ubocznych. W Bazie na bieżąco są rejestrowane leki ziołowe, głównie o statusie produktu leczniczego. Choć części z nich nie produkuje się obecnie, mogą stanowić inspirację do komponowania nowych, wartościowych leków. Możliwe są też poszukiwania najodpowiedniejszej kompozycji poprzez wprowadzanie w zapytaniach objawów występujących u pacjenta albo oczekiwanych aktywności farmakologicznych leku lub mieszanki.

Baza porządkuje wiedzę z różnych obszarów powiązanych z zagadnieniem fitoterapii. Okazuje się także przydatna na polu dziedzin pokrewnych. Wypada bowiem dodać, że struktura bazy pozwala rejestrować zastosowania nie tylko stricte medyczne, lecz również kosmetologiczne i dietetyczne. Stopniowo wprowadzane są dane z zakresu właściwości odżywczych, zawartości witamin, minerałów a nawet kaloryczności tych substancji, które są również artykułami spożywczymi.

Nazwa bazy jest ukłonem wobec Dioskurydesa – starożytnego lekarza, farmakologa i botanika, którego podróże po basenie morza Śródziemnego zaowocowały powstaniem pięciotomowego dzieła pt. De Materia Medica. Ten zbiór około pięciuset pozycji leczniczych stał się na 1500 lat głównym źródłem wiedzy o ziołach i prototypem późniejszych farmakopei. Księgę tłumaczono z greki na arabski, łacinę i kilka innych języków. Obszerne tomy krążyły w wielu rękopiśmiennych kopiach, a później nawet w druku. Zielarstwo i ziołolecznictwo stanowiło podstawę medycyny, ale księga zawierała też opisy substancji pochodzenia zwierzęcego i minerały oraz około 1000 leków, jakie można z nich sporządzić.

Na poniższych ilustracjach:
Dioscurydes otrzymuje korzeń mandragory. Karta z tzw. Dioskurydesa Wiedeńskiego, będącego kopią z początku VI wieku.
Babka lancetowata ‎‎(Plantago lanceolata‎), Folio 29v – rysunek i opis z tegoż rękopisu.

* Leksykon naturalnych surowców leczniczych. Medycyna Zachodu, tradycyjna medycyna chińska, ajurweda. Ilona Kaczmarczyk-Sedlak, Zbigniew Skotnicki. Wydawnictwo: zielone wydawnictwo zielonewydawnictwo.pl Kraków, 2018. ISBN: 978-83-65852-13-7

Tekst: Zbigniew Skotnicki i Marcin Podolan z Działu Systemów Informatycznych i Zbiorów Elektronicznych

Początki i plany

W pierwszym etapie budowy platformy Ogólnokrajowej Sieci Bibliotecznej wdrożono system Alma i wyszukiwarkę Primo w Bibliotece Narodowej, Bibliotece Jagiellońskiej oraz w Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej w Lublinie i Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej w Kielcach. Testowano sieć w warunkach rzeczywistych i dopracowywano rozwiązania pod szereg kolejnych implementacji. Budowa platformy OSB to przede wszystkim włączanie kolejnych bibliotek do wspólnej platformy informatycznej – systemu Alma i wyszukiwarki Primo. Aby do tego doszło, każda biblioteka musi spełnić określone warunki.
Przyłączanie do platformy OSB, zaplanowane na lata 2021–2025, obejmuje (prócz wymienionych 4 wielkich bibliotek), 16 dużych bibliotek publicznych oraz inne zaliczone przez ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego. Są to instytucje z terenu całego kraju o księgozbiorach liczących pow. 50 tys. jednostek. Zaplanowano włączenie w 2022 roku 9 dużych bibliotek, w 2023 – 6 dużych bibliotek, a w 2024 – 1 dużą bibliotekę. Poza tym 480 bibliotek publicznych zlokalizowanych na terenie województwa świętokrzyskiego, łódzkiego i lubelskiego (w 2022 – 100 bibliotek, w 2023 – 110 bibliotek, w 2024 – 150 bibliotek, zaś w 2025 – 120 bibliotek). Łącznie w ramach Kierunku interwencji 1.2. w okresie tym powstać ma platforma zrzeszająca 500 bibliotek.

W 2021 roku Biblioteka Uniwersytetu Opolskiego trafiła na listę rankingową instytucji rekomendowanych do wdrożenia zintegrowanego systemu zarządzania zasobami bibliotek. Lista obejmuje 16 dużych bibliotek włączonych do OSB oraz 124 mniejsze biblioteki publiczne na terenie województwa świętokrzyskiego, łódzkiego i lubelskiego. Ranking został 22 grudnia 2021 r. zatwierdzony przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Piotra Glińskiego. Biblioteka UO zajmuje w tym zestawieniu wysokie, piąte miejsce. Według planów, Alma będzie w niej nieodpłatnie wdrożona w 2023 roku, zastępując obecny system biblioteczny Aleph.

Zmiana systemu

Aktualnie w Polsce do ewidencjonowania zbiorów wykorzystuje się wiele systemów bibliotecznych. Dlatego właśnie, w ramach projektu „e-usługa OMNIS”, zaplanowano uruchomienie Zintegrowanego Systemu Zarządzania Zasobami dla Bibliotek – aby ujednolicić system na poziomie ogólnopolskim. Ma to zapewnić Alma – najkrócej mówiąc: działający w chmurze (cloud computing) system biblioteczny następnej generacji. Został stworzony przez firmę Ex Libris w kooperacji z czwórką dużych instytucji: Boston College, Katholieke Universiteit Leuven, Princeton University Library oraz Purdue University Library.
Budowa systemu opiera się na procesach zamiast typie dokumentu. Mamy tu do czynienia ze zunifikowanym zarządzaniem zasobami (unified resource management – URM). Innymi słowy, z systemem, w którym można administrować zasobami – niezależnie od tego, czy mowa jest o materiałach tradycyjnych, pierwotnie elektronicznych (born digital) czy zdigitalizowanych. Rozwiązanie to stoi w kontraście do systemów poprzedniej (lub obecnej) generacji, skoncentrowanych na konkretnym typie zasobów, a nie na samych procesach wspólnych dla każdego typu materiałów (jak selekcja, gromadzenie, zarządzanie, udostępnianie czy prezerwacja – długookresowa ochrona zbiorów).

Alma – korzyści dla biblioteki

Jak podaje Ex Libris, Alma pozwala bibliotekom sprawnie i skutecznie zarządzać zasobami, niezależnie od formatu – przy znacznie niższych kosztach. Poprzez ujednolicenie procesów związanych z pozyskiwaniem, opisywaniem, zarządzaniem, dystrybucją i analizą pomaga bibliotekom w ponownej ocenie i przeprojektowaniu ich procesów wewnętrznych, optymalizacji pracy bibliotekarzy, a także w skupieniu się na zaniedbanych obszarach i skutecznym podążaniem za potrzebami użytkowników.
Obecne systemy wymagają ręcznej obsługi wielu rutynowych zadań. W Almie biblioteki mogą definiować i zarządzać modelami procesów (workflows) tak, aby były one dopasowane do konkretnej instytucji. Alma może powiadamiać bibliotekarzy o zadaniach przez ich listy i powiadomienia w panelu administracyjnym; dzięki temu pracujący w systemie mogą zobaczyć, co jeszcze potrzebują zrobić.
Wspieranie kontroli procesów przez oprogramowanie zmniejsza liczbę błędów i luk w komunikacji. Ponadto wiele rzeczy może być wykonanych automatycznie. Ponieważ Alma wie, co musi zostać zrobione, aby zakończyć niektóre czynności, może zrobić niektóre rzeczy bez interwencji człowieka. Daje to pracownikom możliwość skupienia się na czynnościach, które wymagają podejmowania decyzji.

System będzie zapewniał obsługę procesów bibliotecznych w obrębie:
• gromadzenia, opracowania, przechowywania oraz udostępniania zbiorów
• rejestracji czasopism
• interfejsu użytkownika (wyszukiwarki)
• administracji systemem
• współpracy z innymi systemami wykorzystywanymi w bibliotece np. poprzez API
• sporządzania i rozpowszechniania informacji bibliograficznych i dokumentacyjnych
• wymiany oraz przekazywania materiałów bibliotecznych i informacji.

Jak pokazano, funkcje Almy dotyczą wszystkich procesów bibliotecznych. Oprócz zatem gromadzenia i opracowania zbiorów, obejmują także ich udostępnianie czytelnikom w wypożyczalniach i czytelniach oraz obsługę zleceń, takich jak: zamówienia, rezerwacje, zakup i digitalizację. System może komunikować się z czytelnikiem poprzez pocztę elektroniczną, wysyłając powiadomienia dotyczące dokonanych wypożyczeń i zwrotów, przypomnienia o bliskim terminie zwrotu materiałów bibliotecznych, tudzież o przekroczeniu owego terminu.

Witamy w obłokach

Nieoceniona jest współpraca w chmurze. Rzeczywistość coraz częściej zachęca biblioteki do poszukiwania nowych sposobów współpracy. Rozwiązanie w chmurze, z centralizowanymi danymi i usługami otwiera przestrzeń na elastyczne modele kooperacji – od wspólnego kreowania kolekcji do wymiany metadanych i zasobów z instytucjami partnerskimi. Biblioteki w chmurze mogą jeszcze wydajniej połączyć swoje siły. Chmura i połączone katalogi bibliotek nie tylko umożliwią bibliotekom rozwój nowych form działania. Pozwolą również kompleksowo dostarczać użytkownikom adekwatną do potrzeb informację o ich zbiorach, opracowaną zgodnie z jednolitymi zasadami. Biblioteki ominie konieczność lokalnej instalacji systemu (to oznacza uniezależnienie się od systemu operacyjnego na stacjach roboczych), utrzymywania zaplecza serwerowego czy zakupu licencji. Obniża to koszty utrzymywania infrastruktury informatycznej. System będzie obsługiwany poprzez przeglądarkę internetową, a oprogramowanie będzie stale aktualizowane – dzięki czemu wszyscy i wszędzie będą na bieżąco.

Z uwagi na to, iż Alma doskonale uzupełnia się z wygodną i szybką wyszukiwarką zasobów Primo, użytkownik bez trudu przeszuka jednocześnie wszystkie bazy danych, korzystając czy to z prostego, czy zaawansowanego filtrowania. Zalogowana osoba może filtrować i zawężać wyniki wyszukiwania, eksportować je do innych aplikacji, zapisywać kwerendy do późniejszego użycia, zapamiętywać wybrane pozycje, prolongować datę zwrotu wypożyczonych materiałów, dokonywać rezerwacji interesujących go tytułów, lub proponować zakup nowych pozycji do zbiorów.

*****

Wprowadzenie systemu Alma w Bibliotece UO okazuje się, de facto, wprowadzeniem naszej biblioteki do systemu Alma. Swoje miejsce znalazł tu szereg innych, znaczących bibliotek. Są powody do dumy.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach realizacji Narodowego Programu Rozwoju Czytelnictwa 2.0 na lata 2021-2025

Tekst: Marcin Podolan z Działu Systemów Informatycznych i Zbiorów Elektronicznych

Od ogółu… czyli FORTHEM

Fostering Outreach within European Regions, Transnational Higher Education and Mobility

Siedem uniwersytetów – mających za sobą wspólne doświadczenia w projektach akademickich, a także szerokie, globalne i europejskie partnerstwa – połączyło siły i, dzieląc się sieciami, utworzyło FORTHEM – stałe, wielostronne środowisko współpracy o europejskim zasięgu. Podmioty te wspólnie zdobyły prestiżowy grant w procedurze konkursowej programu Erasmus +. Sojusz ustanowiono we wrześniu 2019 r., a w styczniu 2021 roku siedmiu rektorów, w tym prof. Marek Masnyk z UO, podpisało uzgodniony Statut. Powstały sojusz obejmował uniwersytety z Europy Północnej (Ryga i Jyväskylä), Europy Środkowo-wschodniej (Opole), Europy Zachodniej (Moguncja i Dijon) oraz Europy Południowej (Walencja i Palermo). Do tego grona dołączyły niedawno uniwersytet z Norwegii (Agder) i Rumunii (Sibiu). Są tu więc przedstawiciele różnych krajów, języków jak i systemów edukacyjnych, tworzący wielokulturowy uniwersytet.

Złożone z multidyscyplinarnych publicznych uniwersytetów badawczych, konsorcjum FORTHEM odchodzi od przedmiotowych dwustronnych umów o mobilności Erasmusa i trójstronnych projektów edukacyjnych. Stawia na ogólnouczelniane umowy o mobilności i wielostronnej współpracy w obrębie edukacji i działań informacyjnych. Ów Uniwersytet Europejski to nowa sieć instytucji dynamicznych oraz elastycznych, co umożliwia testowanie innowacyjnych form współpracy.

Nakreślony plan uwzględnia powstanie ogólnoeuropejskiego żywego laboratorium i integracyjnego europejskiego uniwersytetu. Służą temu: wsparcie działań informacyjnych w regionach europejskich, transnarodowe szkolnictwo wyższe i mobilność – w oparciu o wartości wyznawane przez członków FORTHEM – edukacja dla ludzi o otwartych umysłach i demokratycznych postawach. Realizacja wizji edukacyjnej to ciągły proces, który już wykracza poza okres finansowania w 2022 roku, stawiając przed sobą kamienie milowe na kolejne trzy lata, m.in.:

• transnarodowa strategia szkolnictwa wyższego
• osiągnięcie 50% innowacyjnej mobilności studentów
• cztery kolejne wspólne programy studiów
• FORTHEM Digital Academy z kursami online, uczeniem się w tandemie i korepetycjami
• FORTHEM Labs w 7 obszarach badawczych
• wspólne doradztwo zawodowe

Rezultaty prac sojuszu są coraz szerzej rozpowszechniane, zwłaszcza dzięki licznym grupom absolwentów, jacy skorzystali z działań FORTHEM, w tym: nauczycielom, naukowcom, menadżerom biznesu oraz specjalistom ds. komunikacji i mediów.

… do szczegółu – czyli FIT FORTHEM

 Fostering Institutional Transformation of R&I Policies in European Universities

Dzięki finansowaniu z programu badań i innowacji Horyzont 2020 Unii Europejskiej, w styczniu 2021 roku oficjalnie zainaugurowano projekt FIT FORTHEM. Jest on wielodyscyplinowym, strukturalnym projektem sojuszu FORTHEM, skierowanym na profesjonalizację kadry i integrację uniwersytetów partnerskich. Wśród gości wydarzenia znaleźli się Charles de Chefdebien przedstawiciel grantodawcy –  Komisji Europejskiej i Stijn Delaure z Dyrektoriatu Generalnego Badań i Rozwoju. Zadanie otwarcia wzięli na siebie koordynatorzy projektów FORTHEM – Prof. Dr. Stephan Jolie oraz FIT FORTHEM – Prof. Dr. Stefan Müller-Stach. Uczestnicy zajęli się wizją zarządzania i realizacji projektu, który oparto na siedmiu pakietach (work packages – WP):

WP 1. zarządzanie projektem, danymi i dokumentacją (lider JGU)
WP 2. uwrażliwienie międzykulturowe i profesjonalizacja w zarządzaniu nauką i innowacjami (lider JGU)
WP 3. uwspólnienie agendy badawczo-rozwojowej dla sojuszu (lider UVEG)
WP 4. połączenie i udostępnianie zasobów (lider UNIPA)
WP 5. “żywe” pracownie na rzecz nauki dla społeczeństwa (lider JYU)
WP 6. wspólne wirtualne biuro polityki naukowej i obsługi grantowej (lider UB)
WP 7. upowszechnianie wyników badań i komunikacja (lider UO)

Poszczególne pakiety pokrywają się ze strukturą projektu.

Projekt FIT FORTHEM umożliwia konsorcjum FORTHEM wypracowanie wspólnych polityk badawczych i rozwojowych, przede wszystkim wobec strategicznych kierunków badań i otwartej nauki (ang. open science). Kontynuowane są przedsięwzięcia badawcze interdyscyplinarnych pracowni zawiązanych w ramach FORTHEM, wzmacniana jest integracja centrów badawczych. Partnerskie uczelnie dzielą się najlepszymi praktykami w sektorze badań i innowacji oraz ulepszają dostępność swojej infrastruktury i zasobów dla partnerów. Pozwala to pokonywać bariery wynikające z lokalnych ograniczeń, ułatwia rozwój zawodowy pracowników nauki i pomaga zarządzającym nauką na wydziałach podejmować decyzje o strategii rozwoju.

Współpraca w ramach FIT FORTHEM dotyczy również tworzenia wirtualnych biur wsparcia eksperckiego w projektowaniu międzynarodowych badań oraz w przygotowywaniu wspólnych wniosków grantowych w programach europejskich. Dostrzega się możliwość, by badania pilotażowe jak i projekty odpowiadały na potrzeby środowiska społecznego i gospodarczego oraz uwzględniały współpracę z przedsiębiorstwami przy innowacyjnych rozwiązaniach. Wdrażane są szkolenia w zakresie zarządzania projektami badawczymi, planowania strategicznego czy komunikacji naukowej.

Rola Uniwersytetu Opolskiego i udział Biblioteki UO w projekcie FIT FORTHEM

Koordynacją projektu na Uniwersytecie Opolskim zajmują się: prof. UO dr hab. Katarzyna Molek-Kozakowska z Instytutu Językoznawstwa oraz dr Barbara Curyło z Instytutu Nauk o Polityce i Administracji. Delegatami UO do General Assembly FIT FORTHEM są: prof. dr hab. Jacek Lipok – Prorektor ds. Nauki, mgr Jarosław Kubiak – Dyrektor Biura Nauki i Obsługi Projektów oraz Żaneta Niemczyk – Przedstawicielka Samorządu Studenckiego. Należy wspomnieć, iż na konwencji podsumowującej pierwszy rok działalności, reprezentanci uniwersytetów partnerskich wybrali prof. Jacka Lipoka na stanowisko wiceprzewodniczącego General Assembly FIT FORTHEM – organu monitorującego działania w projekcie.

Uniwersytet Opolski koordynuje politykę informacyjną projektu, ale też współpracuje z partnerami we wszystkich obszarach. Skuteczność przełożyła się na pozytywne przyjęcie raportów z pierwszego roku działalności przez przedstawicielkę European Research Executive Agency – Rinske van den Berg. Równocześnie nasz uniwersytet został gospodarzem międzynarodowej konferencji FIT FORTHEM zorganizowanej w połowie 2022 r. Jej celem – na półmetku funkcjonowania – była promocja wspólnych działań i omówienie planów współpracy na kolejne lata.

Warto w tym miejscu przedstawić strukturę projektu w obrębie Uniwersytetu Opolskiego. Nietrudno dostrzec, iż w projekt zaangażowana jest Biblioteka UO, która w osobie Pani wicedyrektor koordynuje pakiet WP4.
WP1 Biuro Nauki i Obsługi Projektów
WP2 prof. UO dr hab. Katarzyna Molek-Kozakowska
WP3 prof. UO dr hab. inż. Dominika Malchar-Michalska
WP4 mgr Dorota Wierzbicka-Próchniak, Biblioteka Główna
WP5 dr Magdalena Szyszka, dr inż. Iwona Pisz, Uniwersyteckie Centrum Transferu Wiedzy i Technologii
WP6 dr Barbara Curyło
WP7 prof. UO dr hab. Katarzyna Molek-Kozakowska, WP7 Leader

Do zadań koordynatora WP4 na poziomie UO należą przede wszystkim:
• uczestnictwo w pracach międzynarodowego zespołu WP4,
• analiza wymagań repozytoriów instytucjonalnych i planu interoperacyjności ze strony UO,
• analiza czynników ze strony UO umożliwiających wirtualny dostęp do struktur badawczych,
• przygotowania materiałów ze strony UO do wspólnego strategicznego planu działania FIT FORTHEM dotyczącego zasad dzielenia się zasobami badawczymi,
• pogłębianie współpracy między partnerami sojuszu w obszarze digitalizacji.

FIT FORTHEM na półmetku

Finansowany z funduszu Horyzont 2020 trzyletni projekt FIT FORTHEM, na półmetku działalności mógł pochwalić się wieloma sukcesami. Pomyślnie przebiega realizacja wspólnych prac w kierunku transformacji organizacyjnej, mającej na celu tworzenie zintegrowanego Uniwersytetu Europejskiego. W początkowym okresie głównie zbierano dane i informacje z każdej instytucji i opracowywano wspólne plany. Porównywano także dobre praktyki i wiodące orientacje badawcze. Projekt wspiera uczelnie w zakresie umiędzynarodowienia badań, komunikacji naukowej, otwartej nauki, kapitału ludzkiego, dostępu do zasobów infrastrukturalnych partnerów oraz współpracy między badaczami, z otoczeniem uczelni, jak też na rzecz regionów.

Poszerzyła się lista członków. Nasza uczelnia wchodzi w skład konsorcjum FORTHEM liczącego 218 tys. studentów. Jak wspomniano, pierwotnie w skład sojuszu wchodziło siedem uniwersytetów: liderem jest Johannes Gutenberg Universität Mainz (Niemcy), a partnerami: Uniwersytet Opolski, Université de Bourgogne (Francja), Jyväskylän yliopisto (Finlandia), Università degli Studi di Palermo (Włochy), Latvijas Universitāte (Łotwa), Universitat de València (Hiszpania). Do konsorcjum dołączyły dwa kolejne – Uniwersytet Agder (Norwegia) i Uniwersytet „Lucian Blaga” w Sibiu (Rumunia).

Na wspomnianej konferencji, podsumowującej połowę działalności projektu FIT FORTHEM, spotkali się przedstawiciele uczelni członkowskich, odpowiedzialni za obszar badawczy w uniwersytetach konsorcjum, zespoły projektowe i osoby uczestniczące w licznych działaniach Sojuszu FORTHEM i FIT FORTHEM. W sali widowiskowej Studenckiego Centrum Kultury zgromadzonych gości powitał prof. Stefan Müller-Stach, wiceprezydent Uniwersytetu Johana Gutenberga w Moguncji, reprezentujący koordynatora projektu. Do powitania i podziękowań dołączył też prof. dr hab. Jacek Lipok, prorektor ds. nauki, który życzył uczestnikom dobrych rozmów i efektywnej pracy, by sprostać stojącym przed nami wyzwaniom przyszłości. Z kolei rektor prof. dr hab. Marek Masnyk podkreślił w swym wystąpieniu dumę i radość z udziału Uniwersytetu Opolskiego w programach FORTHEM i FIT FORTHEM. Wyraził także nadzieję, iż okres, który jest przed nami, będzie równie owocny jak ten miniony. Zaś następnego dnia konferencji podpisał w imieniu UO deklarację poparcia Europejskiej Karty Naukowca i Europejskiego Kodeksu Rekrutacji Naukowców.

Tekst: Marcin Podolan z Działu Systemów Informatycznych i Zbiorów Elektronicznych

„Celem projektu jest scalenie dotychczasowego dorobku badawczego oraz publicystycznego w jednym, uporządkowanym kompendium wiedzy – leksykonie tematycznym, z ujętymi hasłami biograficznymi i dziedzinowymi, a w efekcie: ocalanie dla potomnych przeniesionego dziedzictwa Kresów na teren Śląska po 1945 r.”

Projekt jest realizowany pod kierunkiem dr Krzysztofa Kleszcza, zastępcy dyrektora Instytutu Śląskiego. Głównym koordynatorem projektu jest prof. Maria Kalczyńska, a w gronie pozostałych znajdują się: dyrektor Biblioteki UO Danuta Szewczyk-Kłos – będąca koordynatorem regionalnym na Śląsk Opolski oraz dr Barbara Maresz – w roli koordynatora regionalnego na Górny Śląsk i dr Marta Pękalska – jako koordynator regionalny na Dolny Śląsk.

Do tego warto zwrócić uwagę, iż w Radzie Programowej projektu zasiada dwoje przedstawicieli Uniwersytetu Opolskiego: wymieniona wyżej dyrektor Biblioteki UO Danuta Szewczyk-Kłos oraz prof. dr hab. Stanisław S. Nicieja.

Nietrudno dostrzec, iż przedsięwzięcie zgromadziło w pierwszej kolejności osoby o rodowodzie kresowym. Pamięć minionych zdarzeń z jednej strony ma dla nich wymiar sentymentalny, z drugiej, wypływa z poczucia pewnego obowiązku publicznego. Z kolei  Instytut Śląski w Opolu, który koordynuje projekt, jest żywotnie zainteresowany tą tematyką i podkreśla potrzebę pielęgnowania dziedzictwa kulturowego Śląska, jako istotnego elementu polskiego dziedzictwa kulturowego. Uwzględniają to same zapisy statutowe instytutu.

W obrębie zainteresowań inicjatorów i twórców są: perspektywy badawcze, bagaż doświadczeń związany m.in. z uwarunkowaniami historyczno-politycznymi, materialne i niematerialne dziedzictwo Kresów, biografistyka, zbiory i działalność instytucji pamięci Kresów, a także wydarzenia związane z Kresowianami – zarówno o charakterze historycznym jak i dotyczące współczesnej aktywności np.: kulturalnej, religijnej, popularyzatorskiej.

Problematyka Polaków przymusowo przesiedlonych po 1945 r. z Kresów Wschodnich Rzeczypospolitej na głównie Ziemie Zachodnie powojennej Polski, stanowi przedmiot badań, który od lat 90. XX wieku cieszy się niesłabnącym zainteresowaniem naukowców i popularyzatorów. Stąd właśnie adresatami projektu są badacze problematyki oraz pasjonaci tego obszaru historii, jak i sami Kresowianie. Twórcy Leksykonu kierują do nich wszystkich propozycję udziału w projekcie poprzez tworzenie haseł. By wziąć w nim czynny udział, wystarczy złożyć formularz zgłoszenia i deklarację współpracy. Uczestnictwo jest darmowe, co więcej, autorzy haseł nigdzie dotąd nie publikowanych mogą liczyć na honoraria.

Materiały informacyjne i instruktażowe można znaleźć na stronie Instytutu Śląskiego w Opolu w zakładce: Leksykon Kresowy.

Podstawowe informacje o projekcie można przeczytać tutaj.

Tekst: Marcin Podolan z Działu Systemów Informatycznych i Zbiorów Elektronicznych